Kompas Jawa Tengah, halaman C, Indra Tranggono, pemerhati kebudayaan, tinggal di Yogyakarta, nulis kanti judhul “Nasib Bahasa Jawa dan Pragmatisme Berbahasa”

Indra takon, pemberlakuan “hari wajib” berbahasa jawa apa efektif?. Dijawab dhewe, jelas ora efektif. Mergane masyarakat kita ternyata cenderung menyukai bahasa Indonesia sing belang blontheng nanging dianggep komunikatif. Indra ngarani gaya campursari.

Ing sak walike gaya campursari, ana arus besar nanging intensif nggerus basa lokal termasuk basa jawa, yakni pragmatisme dalam berbahasa.

Pragmatisme berbahasa ora nganggep penting “kebenaran” bahasa, nanging “guna” utawa fungsi bahasa secara praktis: yang penting (ber)bahasa itu komunikatif.

Karo ngukur dawane trotoar, mataku nangkep tulisan ing mobil sing lagi lewat, ‘Quick Response’ mengkono tulisan ing mobil kuwi. Tak deleng sing numpak para anggota Polri. Tak gathuk-gathukke apa karepe tulisan kuwi, ooo…kuwi mungkin jaman mbiyen jenenge URC, unit reaksi cepat. Lha kok sakiki nganggo basa Inggris barang, apa karepe?

Mungkin polisi saiki lagi akeh ngadhepi penjahat sing pinter basa Inggris, apa malah sakwalike ben penjahate ora mudheng yen kuwi mobil polisi, sehingga (apa basa jawane?) penjahate gampang dicekel.

Coba dietung, wong sing nganggo basa inggris karo basa jawa kuwi akeh ndi? Kenapa mobil polisi ora ditulisi nganggo basa jawa wae? Sehingga quick response isa diganti ‘unit cepet njenggirat’ utawa ‘unit ora sranta’, unit kesusu, unit ra gelem keri, unit cepet tanggap lan liya-liyane.

Mbok menawa kuwi kebijakane bos polisi sing anyar, piye maneh, sampeyan para polisi kudu manut,nek ra manut…(apa sampeyan wani?)

Karo nyetir aku ngrungokke radio Rasika. Jamal Boy lagi maca sms saka pendengar, aku pengin ngakak wektu dhekne maca sms saka wong sing jenenge Sarno, jarene Sarno kuwi Sarape Kena, ha ha ha.

Aku njur kelingan pelajaran basa Jawa mbiyen, Sarno = Sarape Kena, kuping = kaki tur njepiping lan liya-liyane kuwi disebut jarwo dhosok. Iki jarwo dhosok liyane:

tutik = untune metu sithik
guru = yen minggu turu / wagu tur kuru
bogi (jeneng wong) = rebo legi
lan liya-liyane

Anakku ngguyu ngakak bareng tak ajari nembang jawa. Dudu tembang jawa balane sinom, megatruh lan liya-liyane, nanging tembang jawa dolanan. Ora ana siji-sijia sing sakiki diulangke ing sekolahan.

Salah sijine tembang dolanan sing kerep tak nyayekke wektu isih SD ya kuwi Gajah-Gajah, ngene unine:

Gajah-gajah, rene tak kandhani jah
mata kaya laron, siung loro, kuping gedhe
kathik nganggo tlale, buntut cilik
tansah kopat-kapit
sikil kaya bumbung
mung mlakumu megal-megol (aku lali baris terakhir sing bener piye…)

Tembang liyane: Padhang mBulan

Yo pra kanca, dolanan ing njaba
padhang mbulan, padhange kaya rina
rembulane ne … sing awe-awe
ngelingake aja padha turu sore

Sampeyan isih kelingan, lagu dolalanan apa sing mbiyen kerep dinyanyakke?

Cangkem, coba sampeyan rasakke, yen aku muni “cangkemmu”, mesthi krasa kasar. Ya, ntes wae aku maca komentar ing detik.com, ana wong sing ngomentari sawijining dosen : “pak x cangkem mu lho…”.

Tembung-tembung sing sak jane “netral”, yen di ucapke ing kahanan tertentu, bisa-bisa dadi pisuhan. Umume jenenge anggota badhan isa dadi pisuhan. Mbuh, aku ra ruh kenapa jenenge anggota badhan cocok banget dadi pisuhan. Contone, matamu, udelmu, ndhasmu, dhengkulmu lan liya-liyane. Nanging ora kabeh cocok yen dinggo misuh, contone: rambutmu, jempolmu, kupingmu (yen ditambahi kopoken isa dadi pisuhan) lan liya-liyane.

Ana maneh tembung-tembung sing favorit kanggo misuh, yakuwi jenenge kewan-kewan kayata, asu, bajing, wedhus, babi, munyuk lan liya-liyane. Nanging uga ora kabeh jeneng kewan cocok kanggo misuh, contone: semut, pitik, bebek, jaran…

Mbuh sapa sing mulai, tembung-tembung kuwi kok cocok kanggo misuh. Aku ora arep ngajare sampeyan kabeh misuh, sebab kabeh mesthi wis pinter tanpa diajari. Ning ndalan, ning sekolahan, ning radio, ning tipi, wis akeh wong misuh….sampeyan mesthi pinter ‘dengan sendirinya’.

Sing paling becik, ra sah misuh !!!

Aku yen ngomong jawa karo bossku ing kantor mesthi nganggo krama inggil. Mergane bossku sing mulai, aku dadi pakewuh.

Boss ku pancen asli Sala, priyayine alus ora kaya aku sing rada kasar. Saiki aku wis pindhah, sawijining dina ketemu ing sawijining acara, aku ngobrol ngganggo krama inggil, kanca-kanca liyane padha gumun nganti ana sing ora sabar ngomentari obrolanku sing nggango krama inggil.

Aku ra gumun yen ana wong sing ngobrol nganggo basa asing, nanging coba panjenengan pirsani ngiwa nengen mesthi arang banget ana wong nom sing ngomong karo kancane nganggo krama inggil.

Yen aku ketemu Pak F, uga saka sala sing umur-umurane padha aku, uga sering ngobrol nganggo basa krama, rada lucu, nanging aku luwih seneng…

Lebi, ukara iki muncul maneh wingenane awan. Ukara iki kerep tak rungu wektu aku isih SD. Wong kutha mesthi ra ana sing ngerti tegese. Lebi kuwi tegese tutup, lawange dilebi tegese lawange ditutup.

Awan kuwi aku ngeter mboke cah-cah ngeterke anakan wave of love, kuwi lho jenise kembang sing lagi ngetren, ing pinggiran kutha. Sakwise ngliwati dalan sing mung cukup kanggo sak mobil, akhire tekan desane bakul kembang kuwi. Jebule cukup rame desa kuwi, saksuwene iki aku mung krungu jeneng desa kuwi.

Kaya umume bakul kembang, sakabehing jenis kembang diwadhahi ing panggonan kaya kandhang pitik, nanging ditambahi paranet ing ndhuwure kanggo ngatur sinar srengenge. Sing rada beda, ing njerone uga diwenehi kelinci gunggunge 3 gedhe-gedhe.

Bareng arep mulih, lawange kandhang kembang kuwi lali ditutup, banjur ana sawijining ibu-ibu mbengok, ” lawange durung dilebi, ngko kelincine mlayu lho!!!”. Naah, jebule ukara “lebi” isih dienggo ing desa kono.

Sampeyan sing lair sakwise reformasi mesthi ra ngerti tegese tembung kopet. Sok-sok ana sing ngarani kepet. Tembung iki tegese rada kemproh, naah apa maneh kuwi kemproh?

Tembung kopet asring diunekke kancaku yen pas nyetir. Yen mobil ngarepe mlakune alon-alon njur angel disalip dhewekne mesthi ngomong, ooo mobil kopet.

Apa hubungane mobil karo kopet? Perlu sampeyan ngerteni, kopet kuwi tegese wong kang bubar buang hajat njur ora reresik. Mesthi wong mau mlakune mekeh-mekeh kaya wong bar disunati tur ora isa kebat.

Naah, ketemu ta hubungane, dadi yen mobil mlakune alon-alon ra isa banter, persis wong kopet.

Kemproh = jorok
Mekeh-mekeh = berjalan dengan kaki sedikit kangkang
Kebat = cepat

Cangkriman kuwi yen di Indonesiakke padha karo teka-teki. Aku isih kelingan beberapa (basa jawane apa?) cangkriman jaman aku isih bocah.

1. Rasane padha karo jenenge = sepet
2. Biru bisane wungu dikapakke? Digebug, biru = babi turu, wungu = tangi.
3. Yen mlaku sikile loro, yen mandheg sikile sepuluh. = wong mikul tumbu utawa wadhah liyane sing sikile papat.
4. Enak endi, daging kucing karo daging pitik? = yen jawabe daging pitik, tegese sampeyan wis nate mangan daging kucing.
5. Burnas kopen, = bubur panas kokopen
6. Jinekpa surba ngisi = kaji menek klapa, susure tiba, ditangisi.
7. Jipat surlat kenthol = kaji mlumpat, susure mencelat, tekene ngganthol.
8. Langdikum ditasbir = lulang dikum, dientas njebibir.
9. Suru bregitu = asu turu dibregi watu
10. lan liya-liyane…